English Research Features - Alice Entwistle garden

Yn yr Ardd Gerddi ~ Yr Athro Alice Entwistle



“If you have a garden in your library, everything will be complete” (Marcus Tullius Cicero Epistulae Ad Familiares, Letter IV; To Varro)


English Research Features - Alice Entwistle garden

Er gwaethaf trallodion eraill, mae’r cyfnod clo wedi bod yn garedig i arddio. Fel y gwn unrhyw un sydd ag unrhyw brofiad, mae tyfu a gofalu am blanhigion yn ffordd gynhyrchiol a phleserus o dreulio amser, gan ddod â buddion iechyd seicolegol canfyddadwy yn ogystal â chorfforol. Garddio, efallai y byddwn yn dweud gyda mwy neu lai o gywirdeb llythrennol, y ddaear. Fel y mae Sydney Eddison yn datgan, “Gardens are a form of autobiography” (3). Yn hollol.


Rydw i wedi bod yn garddio – mewn ffordd amaturaidd benderfynol – ers pan oeddwn i’n fach. Gellir gwneud iawn am yr oriau a dreulir y tu mewn i fy mhen, y tu mewn i lyfrau, ar y sgrin, y tu mewn i'm hastudiaeth, gyda chyfnod byr yn yr awyr agored, waeth pa mor gyfyngedig neu gyffredin yw'r esgus. Mae fy ngardd yn fach, ond rydw i bob amser wedi gorfod ailwefru ynddi ar ôl diwrnod yn eistedd wrth ddesg.


Mae'r naratif a adroddwyd yn ystod y cyfnod clo wedi cadarnhau pŵer garddio i leddfu ac arbed. Ar gyfer y seicolegydd, wedi troi’n arddwr, Sue Stuart-Smith, “Gardening is about setting life in motion and seeds, like dead fragments, help us recreate the world anew” (21). Mae’r athronydd o’r Almaen, Martin Heidegger, yn mynd ymhellach yn y sylw sydd wedi’i ddyfynnu’n helaeth “To dwell is to garden” (239). Iddo ef, “trigo” mewn gwirionedd yw “bod” ym mhrofiad llawnaf y term, yn yr ystyr o'n buddsoddiad mewn, gofalu am/am yr oikos (y cartref neu'r amgylchedd) sy'n gwreiddio ac yn gofalu amdanom ni yn yr un modd.


Daw dadl Heidegger o’r myth Rhufeinig am y duwdod Cura neu Aeracura, sy’n cael y clod (gyda chymorth Jupiter) am greu bodau dynol o lwmp o glai afon. O’r stori hon mae’n llunio ei “double sense of cura [as] care for something as concern, absorption in the world, but also care in the sense of devotion” (241). Dof yn ôl i Cura. Yn y cyfamser, nid yw'n anodd canfod yn y prosesau o feithrin a gofal, wedi'i olrhain i dreigl y tymhorau, wedi'i addasu gan amodau pridd a thywydd lleol, wedi'i addasu i bersonoliaeth a blas, lliniaru pwerus ar gyfer yr amgylchiadau o'r hyn a aeth heibio i fywyd cyffredin yn y deuddeg mis diweddaf.


English Research Features - Alice Entwistle gardenFodd bynnag, mae wedi cymryd trwy’r flwyddyn i mi sylweddoli, a dweud y gwir, nad mynd allan yn unig sy’n rhoi egni i’r garddwr y tu mewn i mi fy hun. Nid dim ond y drefn dawel o blannu, dyfrio, ac aros am y llawenydd o wylio pethau'n tyfu; nid boddhad pentwr compost rotund; potyn llawn i’r ymyl neu rywbeth sy'n ffrwyno cornel hyll i swyn dros dro, yn llawen fel y mae'r rhain. Mwy cymhellol yw'r cysylltiadau rhwng gardd a barddoniaeth. Arhoswch gyda mi.

Rhoddir pŵer therapiwtig yn aml i farddoniaeth – fel garddio ac yn wir y rhan fwyaf o ffurfiau ar fynegiant creadigol – sydd ynddo’i hun wedi creu tipyn o sgwrsio yn ystod y cyfnod clo. Mae llawer o feirdd yn edrych yn amheus ar honiadau o'r fath. I’r bardd Cymraeg dwyieithog Gwyneth Lewis, sydd wedi ysgrifennu’n rymus am ei hiselder ei hun, mae barddoniaeth yn llai o therapi na’r penarglwyddi creulon. Yn ôl Lewis, “Poetry has acquired a fluffy image, which is totally at odds with its real nature. It’s not pastel colours, but blood-red and black. If you don’t obey it as a force in your life it will tear you to pieces” (55). Mae’n ein cyfeirio at Dylan Thomas, a oedd yn cymharu barddoniaeth â “walking over broken glass with your eyeballs” (215). Neis.

Os nad am eu pwerau therapiwtig, felly, sut mae cerddi a gerddi yn cymharu? Yn fy marn i, yn gyntaf ac yn fwyaf amlwg, yn eu nodweddion ffurfiol, eu boddhad esthetig. Yn ôl yr arlunydd tirwedd o Roberto Burle Marx, “A garden is a complex of aesthetic and plastic intentions; and the plant is, to a landscape artist,… a color, a shape, a volume or an arabesque in itself” (200). Efallai ei fod, yn rhwydd yn disgrifio’r gerdd, math o ardd destunol wedi’i chyfuchlinio gan linell a phennill, ei phlanhigion geiriau wedi’i rheoli a’i lliwio gan gyffyrddiad o rythm yma, awgrym o odl yno.


English Research Feature - Alice Entwistle garden cameliaMewn cerddi, fel ar gyfer gerddi, mae ffurf (siâp/trefniad ei ddeunyddiau cyfansoddol) a chynnwys (y defnyddiau eu hunain) yn anwahanadwy, yn ddiamwys, yn rhan annatod o'i gilydd. Tystia’r ddau i’r gyd-ddibyniaeth rhwng artist a deunyddiau a adlewyrchir ym mhobman mewn mynegiant creadigol; cyd-gyfranogiad y cynhyrchiad a'r cynhyrchwr mewn grym-berthynas na all y naill na'r llall byth gael y gair olaf. Fel cynfas a phaent i beintiwr, pridd a phlanhigion i arlunydd tirwedd, felly tudalen a geiriau i'r bardd.

Yn yr un modd, mae Robert Pogue Harrison yn cyfateb “will to expression” yr ardd gyda “the way poems… are loquacious. In effect [both] amount to the beginning of a dialogue, and the interlocutor is whoever takes the time to notice and wonder at them” (47). Mae'n llygad ei le. Mae darllen cerdd bob amser yn rhywbeth dros dro: mae pob cyfarfyddiad yn gwneud hyd yn oed y testun mwyaf cyfarwydd yn newydd mewn rhyw ffordd. Yn yr un modd y gofod awyr agored, lle mae ataliad yn annychmygol. Mae'r dynameg yn fy nghysuro ac yn fy ysgogi; mae wrth wraidd fy ymarfer academaidd.

Bob tro rwy’n meddwl am gerdd, rwy’n gwneud hynny mewn sgwrs – weithiau’n anfwriadol – â’r holl ffyrdd y mae wedi’i darllen o’m blaen. Mae ysgolheictod yn y dyniaethau yn seiliedig ar yr ehangder hwn o ymagwedd; yn unol â hynny, yn yr academi, go brin fod ‘beirniadaeth lenyddol’ yn hollbwysig yn yr ystyr o wrthwynebu plât o fwyd hallt neu ddifenwi gyrru rhywun. Rwy'n meddwl am fy arfer fy hun fel crwydro o gwmpas oriel gyda phob math o syniadau a thestunau, a chyda phob math o sgyrsiau am y syniadau a'r testunau hynny. Fy rôl, a’m cyfrifoldeb, yw clirio’r llwybr mwyaf effeithiol drwy’r ‘sŵn’ a ddeilliodd o hynny, gan blotio llwybr fy nadl i ddangos pob un o’i elfennau o’r ongl fwyaf perthnasol a chymwynasgar. I fod yn berswadiol, rhaid i'r broses hon - sy'n atgyweirio ac ar y llaw arall, nad yw'n datrys - osgoi diystyru a bod yn slafaidd.


English Research Features - Alice Entwistle gardenMae'r ddeialog aml-ongl hon yn teimlo - fel y mae Harrison yn ei ragweld - yn debyg iawn i fod yn fy ngardd. Beth bynnag yw’r dasg, rydw i bob amser wedi fy lleoli rhwng hanfodion deuol y rhagweladwy a’r annisgwyl, gyda phob symudiad yn adnabyddiaeth ac yn ymateb i ba bynnag amodau, amgylchiadau a deunyddiau sy’n fy wynebu: sut mae’r tywydd? Pa hadau eginodd? Beth ildiodd i'r rhew diwethaf? Beth sydd angen ei wneud nawr, a beth all aros am yr haul/glaw/tymor arall? Yn y mynd a dod, rhoi a chymryd hwn, mae unrhyw ymyriad yn un dros dro, wedi'i gymedroli gan organeb ail/genhedlol gymhleth yr ardd yn ei chyfanrwydd. A golygfa ymwelydd-cyd-sgwrsiwr dychmygol sydd bob amser yn fwy profiadol...

Gyda’i gilydd, mae natur ansicr fy ngwaith ysgolheigaidd a’m hymdrechion garddwriaethol yn fy ngyrru’n ôl i Cura, y daw ei henw nid yn unig o ‘ofalu’ a ‘gwella’ ond hefyd curadu. Mae curadu i’w weld yn ddisgrifiad gwell o’r berthynas gyd-ddibynnol rhwng y matrics organo-dynamig o egino, twf a dadfeiliad rydyn ni’n ei alw’n natur a’i ‘drin’. Yn yr un modd, byddwn yn dadlau, cyd-ddibyniaeth rhwng darllenydd llenyddol a matrics tebyg ‘organo-ddeinamig’ cerdd: ymateb meddylgar wedi’i gyflyru gan ofod, amser, chwaeth a chonfensiwn diwylliannol.

P’un a wyf yn gweithio yn yr ardd neu ar gerdd, rwy’n teimlo fy mod yn ymwneud yn union â’r math hwn o weithgarwch cyd-greadigol: cydberthynas goddrychol arteffact (yr ardd-destun) ac effeithiau sy’n cydnabod ei fyrhoedledd ei hun. Disgwylir trosysgrifo unrhyw ddigwyddiad neu brofiad wedi'i guradu. A dyna pam, “in the final analysis, human gardens do not, as one hears so often, bring order to nature; rather, they give order to our relation to nature” (Harrison 48). Fel unrhyw weithred greadigol, gellid dadlau; fel y gerdd.

Daw’r rhan fwyaf o bobl ar draws cerddi yn eu ffurf fwyaf poblogaidd, y flodeugerdd: y cyfrolau hardd hynny a welwch mewn siopau llyfrau: 100 Poems for a Rainy Day; The Nation’s Favourite Thirty Poems, ac ati. Trwy gyd-ddigwyddiad, neu beidio, daw’r gair blodeugerdd o’r hen air Groeg (anthologia) ac mae’n golygu “casgliad o flodau”. Dyna gloi fy  nadl.


Professor Alice EntwistleAm yr awdwr

Beirniad llenyddol yw'r Athro Alice Entwistle gyda diddordebau arbenigol mewn barddoniaeth fodern a chyfoes. Ar hyn o bryd mae hi’n cwblhau’r astudiaeth feirniadol gyntaf o’r bardd dwyieithog Gwyneth Lewis ar gyfer Gwasg Prifysgol Cymru.


Ffotograffau o ardd Alice.